انجمن شعر و ادب یلدا ماکو

درود بیکران

 ماکو در زمینهٔ شعر و ادبیات نیز بزرگانی دارد. استاد حامد ماکویی مرحوم استاد عباس پناهی شاعر و مینیاتوریست، مرحوم استاد یدالله عبداله زاده موزییسین از افتخارات ماکو می‌باشند.

از انجمن‌های ادبی این شهرستان می‌توان به انجمن شعر و ادب یلدا که به نام مرحوم استاد اسماعیل یلدا از شاعران قدیمی ماکو نامگذاری شده‌است.

انجمن نویسندگان ماکو در سال ۱۳۷۹ تأسیس شد و از سال ۸۳ با حضور جوانان علاقمندی چون بهروز اسماعیل زاده، مهدی جلیل زاده، جواد موسی زاده و افشین حسین‌زاده سعی در پیشبرد ادبیات داستانی در این شهر دارد . همچنین از دیگر افتخارات این شهر میتوان به خانم شهر بانو باقر موسوی اشاره کرد. آخرین کتاب‌های چاپ شده توسط شاعران و نویسندگان این شهر به شرح زیر میباشد:

ایست آرزو‌ها؛ مجموعهٔ شعر آقای حجت محمد حسنی
چند دروغ قشنگ؛ مجموعه‌ی شعر آقای بهروز اسماعیل زاده
سیاه مشق‌های یک معلم؛ محموعهٔ داستان خانم شهر بانو باقر موسوی - قایا قیزی چاپ انتشارات فروع آلمان

شعری از

عباس پناهی

شفق ویرار زنگماری قان ائیله ر

اوره کلری داغلییار شان شان ائیله ر

بو چمنلر عاشیقی یاردان ائیلر

بو دوزلرده باخ توپوزلو خاش خاشا

قایناییبدیر ، قاریشیبدیر داش داشا

رباعی

آشیق میکائیل آزافلی

بو دونیانین هر اوزونده وار آغی ¹

وار اؤلومو ، وار مزاری ، وار آغی ²

 

دوشونن وارمی کی ، عؤمرودن گئدیر

هر گئجه تقویمین قوپان واراغی ³

1ـ سفیدی

2ـ تعزیه ، مرثیه

3ـ ورق اش ، ورقی

تاریخچه ماکو

تاریخچه ماکو :وارتباط آن با تاریخچه صوفی و قره قویونها

قدیمی ترین ابنیه تاریخی ماکو به دوره اورارتو یا خالدها مربوط است اطاقهای سنگی در دهات سنگر (بین ماکو و بازرگان ) چیرکندی از روستاهای ییلاقی دهستان چای باسار و دلیک داش سیه چشمه و شدی ارس ، کنار پلدشت و کشف کتیبه هایی به خط میخی در قراء بسطام و اطراف بازرگان و حفریات و کشفیات هیئت آلمانی درده بسطام و خوانده شدن کتیبه های میخی توسط باستان شناسان ایرانی و خارجی و نوشته های مورخین قدیم و جدید چون موسی خورن (ارمنی) و ب.ب پیوتروفسکی (روسی) ثابت می کند که سکنه اولیه شهرستان ماکو اورارتوها بودند. شهر بزرگ آنان به نام روسا در نزدیکی قریه بسطام بنا گردیده بود.

پس از آنکه ارامنه به حکومت اورارتوها خاتمه دادند بر متصرفات آنها مسلط شدند. طبیعی است که منطقه ماکو نیز ضمیمه حکومت ارمنستان گردید آثار کلیساهای

قدیمی مخصوصاً کلیسای طاطاوس و خرابه شهرهایی به نام آرتازیا ، آرتز و آرشاکاوان ( یا خاور زمین به قول اکراد طایفه ساکان ) در ناحیه دامبات و آرماویر Armavir

 کنار رود ارس تسلط و نفوذ ارامنه را در این منطقه روشن می سازد.

در سال ( 694 هـ . ش ) اسقف زاکاریا و پطرس برادرش حکومت سیاسی و مذهبی آرتاز را به دست آوردند. با صرف هزینه بسیار قلعه ماکو را که محل اقامت آنان بود استحکام بخشیدند و راههای کاروان و پل هایی در مسیر راه ساختند و آنرا بصورت راهی تجاری و سوق الجیشی در آورده که موقعیت ماکو و استحکامات تدافعی آن باعث تعجب بینندگان آن می شد.

شاهزادگان ارمنی آرتاز بیش از یکصد سال با اتکا به استحکامات قلعه ماکو و مهارت در دفاع ، کلیه حملات مهاجمین به این منطقه را یکی پس از دیگری دفع کردندو حتی تیمور لنگ نیز نتوانست آنجا را تصرف کند.

اسقف زاکاریا نه تنها راههای اطراف ماکو را مرمت کرد بلکه چهار پل با طاقهای قوسی روی رودخانه ماکو (زنگمار ) ساخت .

بعد از تیمور ، قره قویونلوها بر آذربایجان مسلط شدند. قرایوسف در سال 785 هـ . ش ماکو را فتح کرد . همیشه در بین امرای قره قویونلوها منازعه بود تا اینکه شاه اسماعیل صفوی در چند جنگ الوند میرزا و سلطان مراد میرزا بازماندگان سلسله آق قویونلو را مغلوب و سلسله مزبور را منقرض و سلسله مقتدر صفوی را تأسیس کرد . در زمان این پادشاه جوان بود که سلطان سلیم ( سلطان عثمانی ) پس از قتل شیعیان آسیای صغیر با لشکر جرار که مسلح به سلاح آتشین بودند به قصد تصرف آذربایجان و برانداختن سلطنت شیعی مذهب صفوی وارد دشت چالدران شد . نبرد چالدران با وجود فداکاریها و شجاعت شخص شاه اسمعیل و سرداران نامی او و سپاهیان قزلباش به نفع وی تمام نشد شاه اسماعیل همواره از این ماجرا دل شکسته بود و کسی خنده او را ندید. بالاخره قلعه ماکو را بعد از مدتها طبق دستور دربار شاه عباس ثانی خراب کردند و کتیبه ای در این مورد در روی صخره نقش بست که با این بیت شروع می شود.

       این قلعه که قلعه قابان بود                          ضرب المثل جهانیان بود ...

حکومت ماکو در دوره زندیه و قاجاریه در دست ایل بیات بود. ایل بیات تیره ای از ایل قره قویونلو بود که مسکن اصلی آنان شرق آناتولی بود و در رکاب قره قویونلوها وارد ایران شدند.

وجه تسمیه ماکو :

در مورد وجه تسمیه ماکو حدس و گمانهای زیادی زده شده که مبنای درستی ندارند ، ارامنه مدعی هستند ماکو در اصل ماکی یا مکی به معنی آغل (مرتع گوسفند ) بوده برخی مانند یاقوت حموی عقیده دارند ماکو محل زندگی روحانیون زردشتی بوده است لذا در اصل ماگوش نام داشته که به مرور ایام ماکو شده است . اسم ماکو را آرتاز ، شاوارشان ، قلعه قبان ، نیز گفته اند . به نظر مینورسکی محقق معروف روسی ماکو از ترکیب ماه و کوه تشکیل شده و می تواند مادکو باشد ( به معنای کوه ماد ) .